• Κορονοϊός: Η ανάλυση για τα κρούσματα της Τετάρτης (21/4/2021) - Οι εκτιμήσεις ανά περιοχή της χώρας

    7:17 πμ, Πέμπτη 22 Απρ 2021 7:17 πμ, Πέμπτη 22 Απρ 2021

    Το enikos.gr καθημερινά, μετά τις ανακοινώσεις του ΕΟΔΥ για τον κορονοϊό παρουσιάζει τηνποσοτική ανάλυση των επιδημιολογικών δεδομένων, σε συνεργασία με την ομάδα του Δημοσθένη Σαρηγιάννη, διευθυντή του Εργαστηρίου Περιβαλλοντικής Μηχανικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και διευθυντή της Ερευνητικής Ομάδας HERACLES για το Εκθεσίωμα και την Ανθρώπινη Υγεία του Κέντρου Διεπιστημονικής Έρευνας και Καινοτομίας του ΑΠΘ.

    Ακολουθεί η ανάλυση του καθηγητή Δημοσθένη Σαρηγιάννη και του Δρ. Σπύρου Καρακίτσιου για την εξέλιξη της πανδημίας στη χώρα μας:

    Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ, ο αριθμός κρουσμάτων της Τετάρτης ανέρχεται στα 3015 νέα κρούσματα, με τα αποτελέσματα σήμερα να συνάδουν ακριβώς με τις προβλέψεις της υπολογιστικής πλατφόρμας CORE (n=3013). Ο αριθμός των τεστ που πραγματοποιήθηκαν ήταν 61323 και σε συνδυασμό με τον αριθμό των κρουσμάτων, ο δείκτης θετικότητας διαμορφώθηκε στο 4,9%. Η πραγματοποίηση αριθμού τεστ σε επίπεδα άνω των 50.000 την ημέρα (όπως και πραγματοποιείται τις τελευταίες ημέρες), συντελεί στο να εξάγουμε πιο ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την πορεία της πανδημίας. Γενικά όμως θα πρέπει να αυξηθεί κι άλλο ο αριθμός των τεστ ανίχνευσης του SARS-CoV-2 χρησιμοποιώντας τα rapid test και τα fast test για να καταπολεμηθεί η δυναμική αύξησης της διασποράς στις περιοχές όπου μια τέτοια αύξηση διαφαίνεται από τα μέχρι τώρα δεδομένα και την υπολογιστική πλατφόρμα CORE.

    Ο αριθμός ημερήσιων θανάτων (86) είναι ελαφρώς μειωμένος σε σχέση με χθες (87) και όπως είχαμε προβλέψει από την προηγούμενη εβδομάδα, ο κυλιόμενος εβδομαδιαίος μέσος όρος που σήμερα είναι 83 αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται μέχρι τα τέλη της επόμενης εβδομάδας, με δεδομένη την αύξηση του αριθμού των διασωληνωμένων, και παρά τη διαφαινόμενη μέχρι τώρα σταθεροποίηση του αριθμού των κρουσμάτων.

    Όσον αφορά στους ασθενείς σε κρίσιμη κατάσταση (διασωληνωμένοι σε ΜΕΘ), ο αριθμός τους μειώθηκε σε σχέση με την Τρίτη (831 από 847), και ίσως φθάσουν τους περίπου 890 στις επόμενες ημέρες, όταν και αναμένεται να αρχίσει η αποκλιμάκωση με βάση την επικαιροποιημένη πρόβλεψη (αυτό βέβαια με την παραδοχή ότι θα συνεχίσουν να τηρούνται τα ισχύοντα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων των προβλεπόμενων self-test και δεν θα πραγματοποιηθούν άμεσα και χωρίς την κατάλληλη προετοιμασία ανοίγματα δραστηριοτήτων υψηλού συγχρωτισμού, όπως τα mall και η εστίαση). Αξίζει να σημειωθεί ότι ο αριθμός των ασθενών σε κρίσιμη κατάσταση όπως και των θανάτων είναι αναλογικά χαμηλότερος σε σχέση με τα αντίστοιχα μεγέθη στο δεύτερο κύμα, τόσο λόγω των εμβολιασμών ευπαθών ομάδων, όσο και του υψηλότερου αριθμού τεστ ανίχνευσης, που συντελεί στον εντοπισμό περισσότερων ασυμπτωματικών ή ήπια συμπτωματικών κρουσμάτων. Επίσης, η διασπορά των μεταλλαγμένων στελεχών που έχουν μεγαλύτερη μεταδοτικότητα από το στέλεχος του SARS-CoV-2 που κυριαρχούσε μέχρι το τέλος Φεβρουαρίου και η αυξημένη κινητικότητα του πληθυσμού έχουν μεγαλώσει το ποσοστό των νεότερων ηλικιών που μολύνονται με αποτέλεσμα η μέση ηλικία των μολύνσεων να έχει πέσει σημαντικά. Η καμπύλη εξέλιξης του αριθμού των ασθενών που νοσηλεύονται σε κλίνες ΜΕΘ με βάση τις προσομοιώσεις της πλατφόρμας CORE, όπως αυτή παρουσιάζεται στο Σχήμα 1, των ασθενών που νοσηλεύονται σε απλές κλίνες στο Σχήμα 2, ενώ μια εκτίμηση για την πορεία των θανάτων ανά ημέρα παρουσιάζεται στο Σχήμα 3.

    Σχήμα 1. Αριθμός κρουσμάτων σε κρίσιμη κατάσταση (ΜΕΘ) σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ και τις προβλέψεις της υπολογιστικής πλατφόρμας CORE.

    Σχήμα 2. Αριθμός κρουσμάτων σε σοβαρή κατάσταση (νοσηλευόμενοι σε απλές κλίνες) σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ και τις προβλέψεις της υπολογιστικής πλατφόρμας CORE.

    Σχήμα 3. Αριθμός θανάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΔΥ και τις προβλέψεις της υπολογιστικής πλατφόρμας CORE.

    Η πορεία της μέσης εβδομαδιαίας τιμής των κρουσμάτων, καθώς και του κυλιόμενου μέσου όρου 7 ημερών του αριθμού των κρουσμάτων ανά 100.000 πληθυσμού, όπως έχουν καταγραφεί από τον ΕΟΔΥ και η αναμενόμενη πορεία τους όπως προδιαγράφεται από την υπολογιστική πλατφόρμα CORE για την Ελληνική επικράτεια μέχρι το Πάσχα, αποτυπώνονται στο Σχήμα 4. Αναμένεται μια αρχική σταθεροποίηση σε υψηλό αριθμό κορυσμάτων μέχρι το τέλος του μήνα και έπειτα μια μικρή αύξηση με κορύφωση στις 8 Απριλίου. Μετά από αυτήν την ημερομηνία και ανάλογα με τα μέτρα που θα έχουμε εφαρμόσει θα μπορούμε να δούμε σταδιακή αποκλιμάκωση της πανδημίας πανελλαδικά. Αξίζει να σημειωθεί, ότι αυτή η προβλεπόμενη πορεία, που αφορά τόσο τα κρούσματα, όσο και τις ΜΕΘ και τους θανάτους, βασίζεται στις ακόλουθες παραδοχές:

    • 200.000 self-test πραγματοποιούνται ημερησίως, και οι φορείς που εντοπίζονται θετικοί και θα επιβεβαιώνονται και με τεστ του ΕΟΔΥ, θα εισέρχονται σε καραντίνα 14 ημερών και θα ακολουθεί ιχνηλάτηση των επαφών τους. Σε αυτή τη βάση πιστεύουμε να γίνεται κατανοητή η σημασία του μέτρου, αφού θα συντελεί αποφασιστικά στη διακοπή αλυσίδων μετάδοσης από ασυμπτωματικούς και προσυμπτωματικούς που χωρίς να εχουν αντιληφθεί ότι είναι φορείς, θα μετέδιδαν τον ιό. Επίσης πρέπει να γίνει κατανοητό ότι τα self-test αυτή τη στιγμή και μέχρι να επιτευχθεί η πολυπόθητη ανοσία μέσω των εμβολιασμών, είναι το αποτελεσματικότερο μέτρο για την ταχύτερη και όσο το δυνατόν επιστροφή στην κανονικότητα, με παράλληλο περιορισό της διασποράς και αποκλιμάκωση της πανδημίας.
    • Τα ανοίγματα δραστηριοτήτων που έχουν ξεκινήσει από τις 5 Απριλίου, θα πραγματοποιούνται με τους προγραμματισμένους όρους προφύλαξης και ταυτόχρονα δε θα παρατηρηθούν εικόνες αδικαιολόγητης συρροής. Χρειάζεται λοιπόν προσοχή, υπευθυνότητα και σύνεση ώστε να τηρηθούν οι παραπάνω όροι.
    • Ο ρυθμός εμβολιασμών θα συνεχίσει να αυξάνεται και θα φθάσει τις περίπου 72.000 ημερησίως στις 15 Απριλίου

    Με δεδομένη την αβεβαιότητα που αφορά κυρίως τις δύο πρώτες παραδοχές, οι προβλέψεις μας θα επαναεπικαιροποιούνται εάν παρατηρήσουμε αποκλίσεις που δε θα επιβεβαιώνουν την αναμενόμενη πτωτική πορεία.

    Όπως φαίνεται από το διάγραμμα, από τις 8 Ιανουαρίου έχουμε μια αύξηση κρουσμάτων μέχρι τις 11 Ιανουαρίου η οποία οφείλεται στη μείωση της περιστολής που σημειώθηκε στις γιορτές. Από τις 11 μέχρι τις 18 Ιανουαρίου προβλεπόταν μια μείωση κρουσμάτων λόγω της εφαρμογής του lockdown και η οποία όντως παρατηρήθηκε. Εντούτοις, όπως είχαμε προβλέψει, από τις 23 Ιανουαρίου και έπειτα διαφαίνεται αύξηση στον κυλιόμενο μέσο όρο των κρουσμάτων, η οποία έγινε ιδιαίτερα έντονη μετά τις 17/2, η οποία και συνεχίζεται μέχρι τώρα. Λόγω της ισχυρής παρουσία των μεταλλαγμένων στελεχών, πιστεύουμε ότι για να επιτευχθεί κάμψη της επιδημικής καμπύλης, θα πρέπει να γίνει αυστηρή εφαρμογή των μέτρων, έτσι ώστε σε συνδυασμό με την επικρατούσα μετεωρολογία να επέλθει επιβράδυνση της ανόδου ή και σταθεροποίηση των κρουσμάτων προς το τέλος του μήνα. Πάντως για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε σε σταδιακή άρση των περιοριστικών μέτρων για οικονομικές, εκπαιδευτικές και πολιτιστικές/αθλητικές δραστηριότητες, θα πρέπει να δημιουργήσουμε την κατάλληλη υποδομή ώστε να μπορέσουμε να αναχαιτίσουμε την υπερμετάδοση των μεταλλαγμένων στελεχών εκεί όπου συμβαίνει κατά το μάλλον, δηλαδή στους τόπους εργασίας και τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Στα συμπεράσματα προτείνονται σχετικές λύσεις.

    Σχήμα 4. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Ελληνική επικράτεια

    Στις επιμέρους περιοχές με υψηλό υγειονομικό κίνδυνο, παρατηρείται χαμηλότερος αριθμός κρουσμάτων στη Θεσσαλονίκη με 442 κρούσματα (512 κρούσματα την Τρίτη), και στην Αττική με 1418 κρούσματα (1799 την Τρίτη), και οφείλεται στο χαμηλότερο αριθμό τεστ ανίχνευσης σε σχέση με προχθές. Επίσης τονίζουμε ξανά την ανάγκη να γίνεται γνωστός από τον ΕΟΔΥ ο αριθμός των τεστ ανίχνευσης που πραγματοποιούνται ανά περιφερειακή ενότητα (ή τουλάχιστον στην Αττική και στη Θεσσαλονίκη). Με αυτά τα δεδομένα, η Αθήνα πλέον αντιπροσωπεύει περίπου το 47% των κρουσμάτων, αλλά πλέον, εμφανίζει παραπάνω από τα τριπλάσια κρούσματα από τη Θεσσαλονίκη. Γι’ αυτό, συνεχίζουμε να εφιστούμε την προσοχή μας στην Αττική (Σχήμα 5), για την οποία είχε επισημανθεί ο κίνδυνος από τις 29 Νοεμβρίου. Δυστυχώς, διαφαίνεται ότι η πτώση δεν είναι η αναμενόμενη αρχικά με βάση το σκληρό lockdown που εφαρμόσθηκε (η απόδοση του lockdown είναι μειωμένη κατά 25% σε σχέση με το lockdown του Απριλίου 2020), σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η διασπορά του μεταλλαγμένου στελέχους B.1.1.7. του SARS-CoV-2 στον πληθυσμό της Αττικής, είναι ιδιαίτερα υψηλή και πρόσφατα ανιχνεύθηκαν και 2 νέες μεταλλάξεις με αυξημένη μεταδοτικότητα. Στη βάση των αναθεωρημένων προβλέψεων, και με δεδομένες τόσο τη μειωμένη απόδοση του lockdown, όσο και την αυξημένη διασπορά των μεταλλαγμένων στελεχών που αυξάνουν τη μεταδοτικότητα, δεν διαφαίνεται άμεση αποκλιμάκωση της πανδημίας στην Αττική (παρά την μείωση του ρυθμού αύξησης των κρουσμάτων ή τις ελαφρά αυξητικές τάσεις που αναμένουμε να επικρατήσουν την ερχόμενη εβδομάδα), εάν δεν γίνει πιο συνεπής εφαρμογή των μέτρων που είναι σε ισχύ.

    Σχήμα 5. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Αττική

    Η πορεία της διασποράς στη Θεσσαλονίκη (Σχήμα 6), αν και στις αρχές Μαρτίου ακολουθούσε τη σχετικά ήπια αύξηση που αναμέναμε, με τα δεδομένα των 395 νέων κρουσμάτων στις 9/3, των 394 στις 17/3 των 535 στις 30/3 μας έχουν οδηγήσει σε αναθεώρηση των προβλέψεων λόγω της επίσης μεγαλύτερη παρουσίας των μεταλλαγμένων στελεχών. Σύμφωνα με τις αναθεωρημένες εκτιμήσεις, αναμένεται να δούμε μια αρχικά αργή αποκλιμάκωση των κρουσμάτων, τουλάχιστον από αυτήν την εβδομάδα.

    Σχήμα 6. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Θεσσαλονίκη

    Όσον αφορά στη Θεσσαλία, ίδιος αριθμός κρουσμάτων σε σχέση με προχθές (101 κρούσματα) παρατηρήθηκε στη Λάρισα (Σχήμα 7

    Η πορεία της καμπύλης διασποράς του ιού είναι σταθεροποιημένη στα περίπου 80 κρούσματα από τις αρχές Μαρτίου με συνεχείς διακυμάνσεις και ακολουθεί την προβλεπόμενη πορεία του μοντέλου, σύμφωνα με την οποία, θα αρχίσει ήπια αποκλιμάκωση στις επόμενες 1-2 μέρες. Στην Καρδίτσα που πλέον είναι κόκκινη περιοχή, έχουμε μειωμένο αριθμό κρουσμάτων σε σχέση με χθες με 9 κρούσματα σήμερα (Σχήμα 9), και πλέον βρίσκεται σε καθοδική τροχιά. Όμοια στη Μαγνησία με 36 κρούσματα (Σχήμα 8) παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές και φαίνεται να υπάρχει ανοδική τάση η οποία συγκλίνει με την προβλεπόμενη, ενώ η περιοχή έχει γίνει κόκκινη ήδη από την προηγούμενη εβδομάδα. Στα Τρίκαλα με 5 κρούσματα (Σχήμα 10) παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές, και η συνολική πορεία συνεχίζει να παραμένει ελαφρά ανοδική, οπότε τα Τρίκαλα βρίσκονται πλέον στο όριο της κόκκινης περιοχής, όπως ειχαμε προβλέψει.

    Σχήμα 7. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Λάρισα

    Σχήμα 8. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Μαγνησία

    Σχήμα 9. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Καρδίτσα

    Σχήμα 10. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Τρίκαλα

    Στην Αχαΐα, παρουσιάζεται μείωση σε σχέση με προχθές με 65 κρούσματα (Σχήμα 11). Με τα δεδομένα των τελευταίων ημερών, η αυξητική τάση των προηγουμένων ημερών φαίνεται να αρχίζει να αποκλιμακώνεται. Καθοδική εμφανίζεται η κατάσταση στη Λακωνία με 5 κρούσματα (Σχήμα 13), στην οποία έχει αρχίσει να αποκλιμακώνεται η έντονα αυξητική τάση των τελευταίων ημερών. Αύξηση παρουσιάστηκε στην Αργολίδα με 18 κρούσματα (Σχήμα 15) στην οποία και συνεχίζεται η τροχιά αποκλιμάκωσης, με λίγο βραδύτερο ρυθμό από τον αναμενόμενο, και η περιοχή δεν θα εξέλθει από το χαρακτηρισμό κόκκινη μέχρι το τέλος του μήνα. Στην Αρκαδία όπου εντοπίσθηκαν 24 κρούσματα (Σχήμα 12) η ανοδική τάση των προηγουμένων ημερών, έχει μετασχηματιστεί σε πτωτική σύμφωνα με τις προβλέψεις του μοντέλου. Όσον αφορά άλλες περιοχές της Πελοποννήσου, ανοδική σε σχέση με προχθές εμφανίζεται η κατάσταση στη Μεσσηνία με 7 κρούσματα (Σχήμα 14) και καθοδική στην Ηλεία με 20 κρούσματα (Σχήμα 16). Αυτή τη στιγμή η Ηλεία είναι από τις περιοχές που έχουν διανύσει μία πολύ έντονη ανοδική πορεία, η οποία έχει καμφθεί όπως είχαμε προβλέψει. Στην Κορινθία παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές με 28 κρούσματα (Σχήμα 17), και συνεχίζουν οι διακυμάνσεις, γι’ αυτό και η περιοχή θα παραμείνει κόκκινη για αρκετές ημέρες ακόμη και μέσα στον Απρίλιο. Υπάρχει ανάγκη αύξησης του αριθμού των τεστ ανίχνευσης στην Πελοπόννησο (ιδιαίτερα στην Αχαΐα, αλλά και σε άλλες περιοχές όπως η Κορινθία, η Αρκαδία και η Ηλεία) με σκοπό την διακοπή των αλυσίδων μετάδοσης.

    Σχήμα 11. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Αχαΐα

    Σχήμα 12. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Αρκαδία

    Σχήμα 13. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Λακωνία

    Σχήμα 14. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Μεσσηνία

    Σχήμα 15. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Αργολίδα

    Σχήμα 16. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Ηλεία

    Σχήμα 17. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Κορινθία

    Στην Αιτωλοακαρνανία (Σχήμα 18) με 13 κρούσματα παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές (20 κρούσματα) (Σχήμα 18), και ενώ έχει ήδη περάσει δύο κορυφώσεις της επιδημικής καμπύλης, διανύει μια τρίτη χαμηλότερης κορύφωσης που ακολουθεί την αναμενόμενη φάση αποκλιμάκωσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε όλες τις επαρχιακές περιφερειακές ενότητες παρατηρούνται διακυμάνσεις οι οποίες ενίοτε αντιστρέφουν ταχέως την καθοδική πορεία και δυστυχώς οι φόβοι που είχαμε εκφράσει τις προηγούμενες ημέρες επιβεβαιώθηκαν, και η περιοχή την προηγούμενη εβδομάδα διάνυσε ένα μικρότερο ανοδικό κύμα, εντός της συνολικά καθοδικής πορείας. Επειδή αυτές οι διακυμάνσεις παρατηρούνται περισσότερο σε περιοχές της επαρχίας, παρά στα 2 μεγάλα αστικά κέντρα, θα είχε ενδιαφέρον εάν υπήρχαν τα στοιχεία του ημερήσιου αριθμού των τεστ τα οποία διενεργούνται ανά περιοχή, έτσι ώστε να μπορούμε να διαπιστώσουμε εάν αυτές οι διακυμάνσεις οφείλονται σε γεγονότα υπερμετάδοσης (που σχετίζονται με δραστηριότητες που δε συνάδουν με την τήρηση των μέτρων) ή με τη διακύμανση του αριθμού των τεστ ανίχνευσης σε ημερήσια βάση. Στην Εύβοια, με 72 κρούσματα παρατηρείται αύξηση σε σχέση με προχθές (Σχήμα 19). Η συνολική πορεία της καμπύλης νέων κρουσμάτων ενώ είχε επανέλθει σε πτωτική όπως είχαμε αρχικά προβλέψει, υφίσταται διακυμάνσεις. Λόγω αυτών των διακυμάνσεων, η Εύβοια προβλέπεται να παραμείνει «κόκκινη» τουλάχιστον μέχρι τα τέλη Απριλίου. Μείωση στον αριθμό των κρουσμάτων είχαμε στη Βοιωτία με 29 κρούσματα (Σχήμα 20), στην οποία επίσης είχε διαμορφωθεί μια τάση σταθεροποίησης την προηγούμενη εβδομάδα, η οποία όμως ακολουθήθηκε από ανοδική τάση που άρχισε να αποκλιμακώνεται. Η εξέλιξη της πανδημίας στη Βοιωτία, σημαίνει ότι η περιφερειακή ενότητα θα παραμείνει κόκκινη μέχρι τα τέλη Απριλίου. Μειωμένος σε σχέση με προχθές ήταν ο αριθμός των κρουσμάτων και στη Φθιώτιδα με 25 κρούσματα (Σχήμα 22), η οποία έχει περιέλθει σε σταθερή πορεία με μικρές διακυμάνσεις. Αύξηση του αριθμού κρουσμάτων σε σχέση με τις προηγούμενες ημέρες παρατηρήθηκε στην Ευρυτανία, καθώς σήμερα εντοπίστηκαν 3 κρούσματα (Σχήμα 23), στην οποία πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή, καθώς λόγω των αναμενόμενων διακυμάνσεων, είναι πιθανό να συνεχίσει να είναι κόκκινη έως και τα τέλη Απριλίου. Αύξηση παρατηρήθηκε στην Φωκίδα με 2 κρούσματα σήμερα (Σχήμα 21), αλλά με την συνολική πορεία να παραμένει ελαφρά πτωτική.

    Σχήμα 18. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Αιτωλοακαρνανία

    Σχήμα 19. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Εύβοια

    Σχήμα 20. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Βοιωτία

    Σχήμα 21. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Φωκίδα

    Σχήμα 22. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Φθιώτιδα

    Σχήμα 23. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Ευρυτανία

    Σταθερός σε σχέση με προχθές ήταν ο αριθμός των κρουσμάτων και στα Ιωάννινα με 29 κρούσματα (Σχήμα 24), που έχοντας προ ημερών ξεπεράσει το όριο της κόκκινης περιοχής, όπως είχαμε προβλέψει (είχε τοποθετηθεί στις 10-11 Μαρτίου), τις τελευταίες ημέρες παρατηρήθηκε έντονη ανοδική διακύμανση, οπότε τα Ιωάννινα διανύουν ένα επιπλέον ανοδικό κύμα, το οποίο παρά την αποκλιμάκωση του, θα συντελέσει ώστε να παραμείνουν στις κόκκινες περιοχές και μετά τα τέλη Απριλίου, άρα χρειάζεται προσοχή στην εφαρμογή των μέτρων αναχαίτισης της επιδημίας. Αντίθετα, μείωση παρατηρείται στην Θεσπρωτία καθώς εντοπίστηκαν 4 κρούσματα (Σχήμα 25) με τη συνολική πορεία να είναι πτωτική με διακυμάνσεις. Μείωση παρατηρήθηκε και στην Άρτα με 3 κρούσματα (Σχήμα 26), όπου υπήρξε μια ανοδική τάση λίγων ημερών μέχρι να ξανακινήσει η πτωτική πορεία που παρατηρείται τώρα. Στην Πρέβεζα παρατηρήθηκε αύξηση με 6 κρούσματα με τη συνολική πορεία να είναι καθοδική (Σχήμα 27).

    Σχήμα 24. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Ιωάννινα

    Σχήμα 25. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Θεσπρωτία

    Σχήμα 26. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Άρτα

    Σχήμα 27. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Πρέβεζα

    Όσον αφορά στις πόλεις της Βορείου Ελλάδας, μείωση κρουσμάτων σε σχέση με προχθές παρουσιάζεται στην Κοζάνη με 52 κρούσματα (Σχήμα 30), στην Χαλκιδική με 17 κρούσματα (Σχήμα 39), στην Καβάλα με 40 κρούσματα (Σχήμα 34), στις Σέρρες με 43 κρούσματα (Σχήμα 37), στην Καστοριά με 12 κρούσματα (Σχήμα 38) και στην Πιερία με 11 κρούσματα (Σχήμα 35). Αντίθετα ανοδική είναι η πορεία της πανδημίας στην Πέλλα με 52 κρούσματα (Σχήμα 29), στα Γρεβενά με 4 κρούσματα (Σχήμα 36), στην Ημαθία με 24 κρούσματα (Σχήμα 28), στο Κιλκίς με 40 κρούσματα (Σχήμα 33) και στη Φλώρινα με 10 κρούσματα (Σχήμα 31), Στην Κοζάνη η πορεία της πανδημίας φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα αυξητική τάση που εμπεριέχει κινδύνους, ενώ η Καστοριά διανύει ένα επιπλέον ανοδικό κύμα. Παρά την εφαρμογή των περιοριστικών μέτρων η αποκλιμάκωση είναι αργή στη Χαλκιδική, και προβλέπεται να παραμείνει «κόκκινη» και μετά το τέλος του μήνα. Με βάση τα τωρινά δεδομένα, από τις περιοχές της Βορείου Ελλάδας περισσότερο ανησυχεί και πάλι η Καβάλα, στην οποία έχει διαμορφωθεί πολύ έντονα ανοδική τάση, και πλέον σε μικρότερο βαθμό η Κοζάνη, στην οποία εμφανίζονται σημάδια σταθεροποίησης όπως και στην Καστοριά, και πλέον και στο Κιλκίς. Η Πέλλα οδεύει προς σταθεροποίηση, στην οποία πλέον έχει επέλθει αποκλιμάκωση.

    Σχήμα 28. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Ημαθία

    Σχήμα 29. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Πέλλα

    Σχήμα 30. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Κοζάνη

    Σχήμα 31. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Φλώρινα

    Σχήμα 32. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Δράμα

    Σχήμα 33. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στο Κιλκίς

    Σχήμα 34. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Καβάλα

    Σχήμα 35. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Πιερία

    Σχήμα 36. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Γρεβενά

    Σχήμα 37. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στις Σέρρες

    Σχήμα 38. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Καστοριά

    Σχήμα 39. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Χαλκιδική

    Όσον αφορά τη Θράκη, στη Ροδόπη εντοπίστηκαν 13 κρούσματα και η συνολική πορεία τείνει προς σταθεροποίηση (Σχήμα 40). Μειωμένος σε σχέση με προχθές είναι ο αριθμός των κρουσμάτων και στην Ξάνθη με 18 κρούσματα (Σχήμα 33), αν και συνολικά έχει διαμορφωθεί έντονη ανοδική τάση. Και οι δύο περιοχές έχουν περάσει στο κόκκινο, όπως και ο Έβρος, όπου με 15 κρούσματα (Σχήμα 42), παρουσιάζει μείωση σε σχέση με χθες και αναμένουμε να επανέλθει σε σταθεροποιητική τροχιά τις επόμενες ημέρες, αφού διανύσει ένα ανοδικό κύμα, που θα τον κρατήσει στις κόκκινες περιοχές και μετά τα τέλη Απριλίου.

    Σχήμα 40. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Ροδόπη

    Σχήμα 41. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Ξάνθη

    Σχήμα 42. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στον Έβρο

    Στο Ηράκλειο, όπου εντοπίστηκαν 52 κρούσματα παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές (Σχήμα 43). Λόγω των έντονων διακυμάνσεων που σημειώνονται στην πορεία της πανδημίας ως αποτέλεσμα του πολύ μεγάλου αριθμού φορέων του μεταλλαγμένου στελέχους Β.1.1.7, το Ηράκλειο διανύει ένα ακόμη ανοδικό κύμα και αυτή η δυναμική σίγουρα θα καθυστερήσει τον αποχαρακτηρισμό της περιοχής ως κόκκινη και μετά τα τέλη Απριλίου. Στα Χανιά με 16 κρούσματα (Σχήμα 44) έχουμε μείωση σε σχέση με προχθές, αλλά διαφαίνεται ήδη η αποκλιμάκωση που επίσης αναμέναμε, παρά το πιο πρόσφατο ανοδικό κύμα που αναμένουμε να σταθεροποιηθεί στις επόμενες 3-4 ημέρες. Αύξηση κρουσμάτων παρατηρείται στο Ρέθυμνο σήμερα με 31 κρούσματα, στο οποίο έχει διαρφωθεί έντονα ανοδική τάση (Σχήμα 45). Στο Λασίθι παρατηρείται αύξηση σε σχέση με προχθές, καθώς εντοπίστηκαν 2 κρούσματα και παρατηρούνται πολύ έντονες διακυμάνσεις (Σχήμα 46) περί του ορίου της κόκκινης περιοχής.

    Σχήμα 43. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στο Ηράκλειο

    Σχήμα 44. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στα Χανιά

    Σχήμα 45. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στο Ρέθυμνο

    Σχήμα 46. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στο Λασίθι

    Στη Λέσβο εντοπίστηκαν 8 κρούσματα (Σχήμα 47) και η συνολική πορεία των τελευταίων ημερών υποδεικνύει την πτωτική πορεία (έστω και με διακυμάνσεις) που αναμέναμε. Στην Κέρκυρα με 6 κρούσματα (Σχήμα 48) παρατηρείται αύξηση σε σχέση με προχθές, και το ανοδικό κύμα των τελευταίων ημερών συνεχίζει την αποκλιμάκωση, όπως είχαμε προβλέψει. Στη Χίο με 1 κρούσμα (Σχήμα 49), παρατηρείται μείωση σε σχέση με προχθές. Η συνολική πορεία παραμένει καθοδική και η Χίος αναμένεται να παραμένει στις «κόκκινες» περιοχές και τις επόμενες ημέρες. Στη Θάσο, όπου εντοπίστηκαν 5 κρούσματα (Σχήμα 50), η συνολική τάση είναι έντονα ανοδική και η περιφερειακή ενότητα είναι πια «κόκκινη» εδώ και δύο εβδομάδες, ενώ αποκλιμάκωση αναμένεται από την επόμενη εβδομάδα.

    Σχήμα 47. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Λέσβο

    Σχήμα 48. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Κέρκυρα

    Σχήμα 49. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στη Χίο

    Σχήμα 50. Πορεία του ημερησίου αριθμού των κρουσμάτων (κυλιόμενος μέσος όρος 7 ημερών) στην Θάσο

    Συμπεράσματα:

    Η αύξηση που παρατηρείται πλέον στον αριθμό των ασθενών σε κρίσιμη κατάσταση (διασωληνομένοι σε ΜΕΘ), καθώς και ο αριθμός των θανάτων συνάδουν με τις προσομοιώσεις του μοντέλου CORE, όπως και ο αριθμός των κρουσμάτων, μετά και τις επικαιροποιημένες προβλέψεις προ 40 ημερών, όπου ελήφθη υπόψιν η μεγαλύτερη διασπορά των μεταλλαγμένων και ταχύτερα μεταδιδόμενων στελεχών. Σε πανελλαδικό επίπεδο ο κυλιόμενος εβδομαδιαίος μέσος όρος του δείκτη θετικότητας διαμορφώθηκε στο 5,5% (η ημερήσια τιμή είναι 4,4%) ενώ ο κυλιόμενος εβδομαδιαίος μέσος όρος του πραγματικού αριθμού αναπαραγωγής Rt (δηλαδή ο αριθμός των ατόμων που ένας φορέας μπορεί να επιμολύνει) διαμορφώθηκε στο 0,97 (τιμές του Rt κάτω από τη μονάδα υποδηλώνουν καθαρή μείωση της διασποράς του ιού στην κοινότητα). Η ταυτόχρονη μείωση και των δύο δεικτών, που παρατηρήθηκε τις προηγούμενες ημέρες, υποδηλώνει κάμψη της ανοδικής τάσης στο σύνολο της χώρας (και κυρίως στην Αθήνα, ενώ αναμένεται να ακολουθήσει και η Θεσσαλονίκη). Όμως, με δεδομένο το άνοιγμα του λιανικού εμπορίου και των Λυκείων, είναι ακόμα πιο σημαντική η τήρηση των μέτρων, ενώ ύψιστης σημασίας στις επόμενες εβδομάδες θα αποδειχθεί η ορθή και μαζική εφαρμογή των self-test, με ταυτόχρονη αύξηση της ιχνηλασίας των επαφών των ανιχνευθέντων ως θετικοί και καραντίνα 14 ημερών για τους συμπολίτες μας που θα επιβεβαιωθεί ότι είναι θετικοί στην μόλυνση με SARS-CoV-2 ακόμη και αν είναι ασυμπτωματικοί. Δεδομένου ότι τελικά ο αριθμός των self-test που πραγματοποιούνται ημερησίως δεν έχει φθάσει στα επιθυμητά νούμερα στα οποία βασίζονται οι προβολές που παρουσιάζονται στην παρούσα τεχνική έκθεση μέχρι το Πάσχα, μόλις έχουμε νεώτερα για τον ακριβή αριθμό τους και τη συχνότητα εκτέλεσης αυτών, θα επαναεπικαιροποιήσουμε τις προβλέψεις μας. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι στην Αθήα τις τελευταίες ημέρες παρατηρήθηκαν συρροές, οι πιθανές επιπτώσεις των οποίων θα αποτυπωθούν στις επόμενες ημέρες. Τέλος, πολύ ισχυρές επιφυλάξεις έχουμε για το σχετικά πρόωρο άνοιγμα της εστίασης που αποφασίστηκε χθες για τις 3 Μαΐου, και που θα μπορούσε να συντελέσει σε προσωρινή αναστροφή της διαφαινόμενης σταθεροποιητικής/πτωτικής πορείας. Επιπλέον πρέπει να γίνει εντελώς καθαρό ότι το πρόωρο άνοιγμα της εστίασης θα συντελέσει σε αύξηση των επαφών (και άρα της μεταδοτικότητας), και όχι σε αποσυμπίεση των εικόνων συνωστισμού που παρατηρούμε τις τελευταίες ημέρες κυρίως σε περιοχές της Αθήνας, δεδομένου ότι η εστίαση θα δώσει την ευκαιρία αύξησης των επαφών σε ηλικιακές ομάδες που τώρα βρίσκονται εκτός των ηλικιών που συγχρωτίζονται.

    Παρά την εφαρμογή οριζόντιων μέτρων ανάσχεσης της πανδημίας που εφαρμόσθηκαν από τα τέλη Οκτωβρίου, η πορεία της τελευταίας διαφοροποιείται από περιοχή σε περιοχή. Οι παραπάνω παρατηρήσεις τείνουν στο συμπέρασμα ότι η διαχείριση του υγειονομικού κινδύνου θα πρέπει να συνεχίσει να εξετάζεται σε τοπικό επίπεδο. Πλέον προβληματίζουν πέρα από την Αττική και τη Θεσσαλονίκη, η Αχαΐα, η Αρκαδία, η Ηλεία, η Αργολίδα, η Κορινθία, η Εύβοια, η Βοιωτία, η Φθιώτιδα, η Ευρυτανία, η Λάρισα, η Μαγνησία, η Καρδίτσα, τα Ιωάννινα, η Κοζάνη, η Χαλκιδική, η Καστοριά, η Καβάλα, η Πέλλα, το Κιλκίς, τα Γρεβενά, οι Σέρρες και η Πέλλα, η Ξάνθη, η Χίος, η Θάσος, το Ηράκλειο, τα Χανιά, και το Ρέθυμνο. Ανάγκη αυξημένης επιτήρησης έχουν η Πιερία, η Δράμα, η Φλώρινα, η Ημαθία, η Ροδόπη, ο Έβρος και το Λασίθι, που έχουν διακυμάνσεις κοντά στο όριο της κόκκινης περιοχής.

    Συνολικά, τα τεστ ανίχνευσης θα πρέπει να φτάσουν τουλάχιστον στα 120.000 και να δίνεται έμφαση στοχευμένα στις περιφερειακές ενότητες στις οποίες η δυναμική της διασποράς φαίνεται να είναι ανησυχητική για 1-2 ημέρες ώστε να ανιχνεύονται οι ασυμπτωματικοί και προσυμπτωματικοί φορείς και να σπάει η αλυσίδα μετάδοσης βάζοντάς τους σε καραντίνα.

    Λόγω της ανησυχίας που εγείρει η παρουσία στην κοινότητα των μεταλλαγμένων στελέχους του SARS-CoV-2 (κυρίως η βρετανική και η νοτιοαφρικανική μετάλλαξη) και προκειμένου να περιορίσουμε ή τουλάχιστον να καθυστερήσουμε την ευρεία διασπορά τους, προτείνουμε τα ακόλουθα μέτρα πριν συζητηθεί το περαιτέρω άνοιγμα εκπαιδευτικών και οικονομικών δραστηριοτήτων:

    - πιστή εφαρμογή του ήδη υπάρχοντος νομοθετικού πλαισίου για την τηλεργασία (όσο το δυνατόν περισσότερο, αλλά τουλάχιστον 50%) ή ακόμη και αύξηση του ελάχιστου ορίου τηλεργασίας στο 75% όπου αυτό είναι δυνατόν τόσο από δημόσιους όσο και ιδιωτικούς φορείς – είναι απαραίτητο να υπάρξει άμεσα πολύ μεγαλύτερος έλεγχος της εφαρμογής της σχετικής ΚΥΑ από όλους τους εργοδότες του ιδιωτικού και δημόσιου τομέα. Σημερινά στοιχεία δείχνουν ότι το επίπεδο τηλεργασίας στον ιδιωτικό τομέα ανέρχεται οριακά στο 25%. Υπάρχει άμεση ανάγκη για επιτήρηση της εφαρμογής της σήμερα ισχύουσας νομοθεσίας και για την περαιτέρω ενίσχυσή της.

    - αύξηση του αριθμού των δοκιμών (συμπεριλαμβανομένων τόσο των δοκιμών RT-PCR όσο και των ταχέων δοκιμών που βασίζονται σε αντιγόνα) σε βιομηχανικές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις και γενικά σε χώρους εργασίας με μεγάλη πιθανότητα συγχρωτισμού λόγω της φύσης της παραγωγικής διαδικασίας.

    - αύξηση του αριθμού των δοκιμών (συμπεριλαμβανομένων τόσο των δοκιμών RT-PCR όσο και των ταχέων δοκιμών που βασίζονται σε αντιγόνα) σε ιδρύματα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης τόσο για το διδακτικό προσωπικό όσο και για τους μαθητές (ειδικά αυτά του λυκείου για όσα λύκεια έχουν ήδη ανοίξει ή πρόκειται να ανοίξουν)

    - αύξηση του αριθμού των δοκιμών στους εργάτες γης που έρχονται στη χώρα από τα βόρεια σύνορα

    - συνταγογράφηση των τεστ και διάθεσή τους από φαρμακεία για προώθηση του αυτό-ελέγχου

    - μείωση του αριθμού των μαθητών στους 17 ανά τάξη σε όλες τις βαθμίδες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με οργάνωση των μαθημάτων σε 2 βάρδιες, εναλλάξ μαθήματα ή και υβριδικά μαθήματα με συνδυασμό διά ζώσης εκπαίδευσης και τηλεκπαίδευσης

    - χρήση συσκευών καθαρισμού αέρα (συσκευές απολύμανσης και φιλτραρίσματος αέρα) σε σχολικές αίθουσες με πάνω από 17 μαθητές, στα καταστήματα λιανικού εμπορίου, σε μέσα μαζικής μεταφοράς, στην ακτοπλοϊα, σε εστιατόρια και σε δημόσιους κλειστούς χώρους. Αυτό θα συντελέσει σε μείωση κατά 20-25% του συνολικού ρυθμού μετάδοσης (καθώς η αερομεταφερόμενη μετάδοση αντιπροσωπεύει πάνω από το 25-30% του συνόλου).

    - Να γίνει αύξηση του ποσοστού εμβολιασμού στο μέγιστο δυνατό επίπεδο, για να χρησιμοποιηθεί ως ενεργός έλεγχος της δυναμικής της πανδημίας και να δημιουργηθεί τεχνητή ανοσία σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Μετά το πέρας του εμβολιασμού ευπαθών ομάδων η έρευνά μας έχει καταδείξει ότι στοχευμένος εμβολιασμός επαγγελματικών ομάδων ανεξάρτητα ηλικίας που έρχονται σε περισσότερες ενεργές επαφές λόγω της φύσης της εργασίας τους θα μπορούσε να μειώσει κατά 70.000 τα ενεργά κρούσματα στον ελληνικό πληθυσμό μέχρι το τέλος Ιουνίου. Τέτοιες επαγγελματικές ομάδες θα ήταν με προτεραιότητα οι εργαζόμενοι στον τουρισμό και τα καταλύματα, στην εστίαση, στο λιανικό εμπόριο, στην εκπαίδευση, στις μεταφορές, και στην παροχή υπηρεσιών.

    - Σχετικά με το άνοιγμα των συνόρων σε τουριστικές ροές, αυτό θα πρέπει να συνοδευτεί με τα παρακάτω μέτρα:

    α) εργαστηριακός έλεγχος των ταξιδιωτών τουλάχιστον 48 ώρες πριν την αναχώρηση με δυνατότητα επανάληψης του ελέγχου 7 ημέρες από την άφιξή τους στη χώρα

    β) πιστοποιητικό ανάρρωσης από την Covid-19 με ημερομηνία μέχρι 6 μήνες πριν την άφιξή τους στη χώρα.

    γ) δυνατότητα αυξημένου αριθμού rapid test στα τουριστικά θέρετρα της χώρας και όχι μόνο στις πύλες εισόδου.

    Αν θέλουμε να συνδυάσουμε τη χρηστή διαχείριση του υγειονομικού κινδύνου από την COVID-19 με την εύρυθμη λειτουργία της οικονομίας και της κοινωνίας, είναι κρίσιμο να προετοιμάζουμε κατάλληλα τους χώρους εργασίας, εκπαίδευσης, τα μέσα μαζικής μεταφοράς σε επίπεδα υποδομής ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν με αυξημένη ασφάλεια και να μην στηριζόμαστε μόνο στα μέτρα περιορισμού δραστηριοτήτων. Ο περιορισμός δραστηριοτήτων και το lockdown είναι τα τελικά μέτρα που παίρνουμε όταν πρέπει να περιορίσουμε την επέκταση της διασποράς του SARS-CoV-2 δραστικά, δεν μπορεί να είναι τα πρώτα μέτρα που παίρνουμε.

    σχολίασε κι εσύ
    σχετικά άρθρα